بسته بندی مواد غذایی

پیشگفتار
یکی از بزرگترین و مهم ترین جنبه های حیات بشر انسان مقابله با قحطی و گرسنگی می باشد، و با توجه به
جمعیت رو به رشد جهان تهیه ی غذای سالم یکی از دغدغه های مهم کشور های جهان به شمار می آید.متاسفانه
سالیانه میلیون ها تن مواد غذایی به دالیلی اعم از فعالیت میکروارگانیسم ها ،فساد میکروبی و شیمیایی و
فعالیت آنزیم ها و عوامل متاثر محیطی از بین می روند. در این میان برای جلوگیری از اتالف این مواد،بسته بندی
مواد غذایی نقش اصلی را در این میان دارد.امروزه استفاده از پوشش های متنوع و گوناگون برای بسته بندی به
صورت صنعت عظیمی درآمده است و هر روزه از تعداد محصوالت کشاورزی و سایر فراورده های بدون پوشش
ارائه شده به بازار کم می شود.در حال حاضر با توجه به رشد جمعیت و تغییر در فرهنگ و شیوه زندگی مردم
مواد غذایی بسته بندی جایگاه ویژه ای در میان خانواده ها پیدا کرده است.
هدف از بسته بندی مواد غذایی افزایش زمان نگهداری مواد غذایی و جلوگیری از فساد و آسان شدن شرایط
حمل و نقل می باشد. بسته بندی از اجزا الزم و ضروری یک محصول است که شناسایی و نگهداری را از تولید تا
مصرف برعهده دارد. وظیفه اصلی بسته بندی محافظت از محصول است و همچنین بسته بندی باعث حفظ ویژگی
های حسی و ظاهری و کیفیت مواد غذایی می شود و بیانگر اطالعات ماده غذایی به مصرف کننده می باشد.
بسته بندی چیست
بسته بندی به معنی ظرف،محافظ یا سازوکاری است که سالمت کاالی مورد نظر را در فاصله تولید تا مصرف
حفظ نموده و آن را از ضربات، صدمات،لرزش و فشار و ارتعاش مصون نگه می دارد.از طرف دیگر بسته بندی
سازوکاری است که ارتباط بین تولید کننده و توزیع کننده را از یک طرف و تولید کننده و مصرف کننده را از
طرف دیگر فراهم می سازد.
بدین ترتیب بسته بندی نظام مرکبی است که هم وظیفه حفاظتی و هم وظیفه ارتباطی یا اطالع رسانی را
برعهده دارد.به همین جهت بسته بندی به عنوان یک رسانه یا طرق ایجاد ارتباط و اطالع رسانی نیز مورد مطالعه
قرار می گیرد.
بسته بندی یک نظام است یعنی مجموعه هماهنگی از مواد،انرژی و ارزش افزوده است که یک پوشش
حفاظتی در حد کفایت نباشد،کاال از نظر فیزیکی آسیب می بیند و اگر پوشش اطالعاتی نادرست باشد،اعتماد
خریدار از بین می رود.
ساختار اطالعاتی یا پوشش اطالعاتی،دقت و ظرافت فوق العاده ای می طلبد، تخصص های گوناگونی را به کار
می گیرد و در روح و روان و فکر و اندیشه مشتری رسوخ می کند.این پوشش به طور مستقیم از زمان تکنولوژی و
فرهنگ تاثیر می پذیرد و مانند محتوای خود تاریخ انقضای را به یدک می کشد.به همین دلیل است که کاالها،هر
چند مدت یکبار، تغییر تکنولوژی ساخت یا کشف رنگ های جدید یا کشف مواد جدید بسته بندی ،تغییر می
یابد و دگرگون می شود.
در تعاریف بسته بندی مواد غذایی، میتوان به بسته بندی اولیه،ثانویه و ثالثیه اشاره نمود.بسته بندی اولیه
شامل موادی می باشد که در تماس مستقیم با ماده غذایی است.نقش این مواد مراقبت و محافظت و نگهداری
ماده غذایی است.بسته بندی ثانویه برای محافظت فیزیکی از محصول استفاده می شود این بسته بندی می تواند
یک جعبه محافظ دار یا کیسه پالستیکی در اطراف آن ماده غذایی باشد. هم چنین می تواند شامل تعدادی از
بسته های اولیه برای شرایط حمل و نقل آسان تر و توزیع و نگهداری محصول و محافظت از بسته بندی های اولیه
در برابر صدمات و آسیب های فیزیکی می باشد.بسته بندی ثانویه شامل اطالعات بسیار مهم از محصول درون
بسته ارائه می دهد.بسته بندی های سوم هم همراه با بسته بندی دوم در یک سیستم حمل و نقل همراه هستند
هدف از استفاده از آن تسهیل حمل و نقل می باشد.
امروزه بسته بندی از یک تکنولوژی به ترکیب علم و هنر تبدیل شده و جای خود را در میان جامعه علمی
باز کرده است.به گونه ای که بسته بندی محصوالت کشاورزی و فراورده ها در کارخانجات یک ضرورت به شمار
می آید و بخش های خاصی را بسته بندی در کارخانجات به خود اختصاص داده است.هم چنین توجه به محیط
زیست امری ضروری است و این صنعت باید به گونه ای باشد بی آنکه به محیط زیست و حیات بشر آسیبی وارد
کند به خوبی بتوان از آن سود برد.
بسته بندی مواد غذایی در طول تاریخ
انسان از ابتدای زندگی خود،از آن زمان که مایحتاج زندگی خود را نداشته نیازمند ظروفی بوده تا مواد
غذایی خود را در آن قرار دهد.او آموخته بود که از برخی منابع طبیعی مانند تنه ی درختان، برگ ها و… استفاده
نماید و به مرور زمان توانست از قسمت هایی از بدن حیوانات مانند پوست،استخوان،مو و… استفاده کند در دوره
نوسنگی انسان ظروف فلزی را شناخت و پس از آن به ساخت ظروف سفالی پرداخت.هم چنین شناخت شیشه و
استفاده از آن جهت ساخت ظروف به عهد سومریان باز می گردد.نشانه هایی برای استفاده از این ماده در
0011سال قبل از میالد مسیح موجود است.هردوت در تاریخ خود اشاره کرده است که در سال 031قبل از میالد
نیز ایرانیان از ظروف سفال استفاده می کردند.
با این حال اگر به تاریخ بسته بندی تا قبل از انقالب صنعتی نگاه کنیم نتیجه می گیریم که در فاصله زمانی
طوالنی تحول مهم و چشمگیری در این زمینه رخ نداده است.کوچک بودن حجم متبلول کاال ها در مقایسه با
زمان بعد از انقالب صنعتی و تنوع پایین در مواد بسته بندی و حرکت آهسته برای حمل و نقل از علل عمده این
وضعیت است.ظهور انقالب صنعتی تحولی عظیم در تولید کاال و تبادل آن ها ایجاد کرد.
ظهور انرژی بخار بشر باعث شد که به نیروی غیر انسانی دست یابد و تحول در اندیشه او منجر به کاربرد
علوم و فنون جدید شد.انرژی حرارتی آب را بخار و بخار فشرده چرخه صنعت را به گردش درآورد. و نظام تولید
کاال توانست با شتابی باال اطراف خود را انباشته از کاال کند.
در کشور هایی که انقالب صنعتی باعث فعالیت بیش تر آن ها شده بود،اتفاق دیگری در حال رخ دادن بود این
اتفاق باعث رقابت بین تولید کنندگان برای تولید محصوالت بیشتر و متنوع تر شده بود که باعث ایجاد نوآوری
در ساخت ماشین آاللت تولیدی بودند به عبارت دیگر نوآوری باعث تبلور دانش بیش تر در تولید کاال بود که
باعث ایجاد تحولی عظیم در صنعت بسته بندی شد و اینگونه بود که بازار ها شکل جدیدی به خود گرفت و کاال
ها به دلیل استفاده بیش تر از دانشی که در آن ایجاد شده بود تا دوردست ها طی طریق می کردند تا به دست
مصرف کنندگان با فرهنگی متفاوت برسد و این گونه بود که بتدریج ضرورت پوششی دیگر به نام ارتباطی –
اطالعاتی و یا ارتباطی – تبلیغاتی در سیستم بسته بندی احساس شد.
وضعیت بسته بندی در کشور ایران در سطح بسیار ابتدائی بوده و اغلب محصوالت در گونی و یا صندوق
ارائه می شود که متاسفانه با تقلب در این نوع بسته بندی ها)مثال روی بسته ها محصول با کیفیت و در زیر آن
محصول بی کیفیت است(به شدت در اعتبار کاال موثر است چنانچه به علت عدم بسته بندی مناسب و ارائه
محصول تقلبی در کشور هند،مصرف کنندگان حاضر به خرید محصوالت این کشور نبوده و یا در کشور
ما،محصوالتی چون زعفران که بهترین زعفران دنیاست و یا کشمش و بسیاری از محصوالت دیگر از کشور خارج
شده و در آنجا با بسته بندی لوکس در نام هایی به جز ایران به سایر کشور ها ارائه می شود و متاسفانه ضرر
هنگفتی از این طریق به کشور وارد آمده است.
ویژگی های سیستم بسته بندی
سیستم بسته بندی به صورت مجموعه ای با دو پوشش درآمد یکی حفاظتی و دیگری ارتباطی نقش مهمی
در طراحی سیستم های بسته بندی داشتند.از ترکیب این دو پوشش یک سیستم بسته بندی به وجود می
آید.پوشش اول پوشش حفاظتی به این گونه است که شرایط را ایجاد می کند که از نفوذ و تاثیر عناصر مخرب به
محصول جلوگیری می کند و پوشش دوم به این صورت است که باعث ارتباط کاال با جهان خارج می شود.بلعکس
پوشش اول باعث قطع ا رتباط کاال با جهان می شود.
بعضی از محصوالت غذایی تحت تاثیر آالیند های محیطی قرار می گیرند و باید از جهان بیرون دور نگه
داشته شوند و این در حالی است که پوشش دوم این اطالعات را به خارج انتقال می دهد و در اختیار مصرف
کننده قرار می دهد.این پوشش حفاظتی با عوامل فیزیکی،شیمیایی، حمل و نقل و… مقابله می کند و مانع آسیب
رسیدن به کاال می شود و پوشش ارتباطی آن باید به گونه ای باشد که با علوم جامعه شناسی و روان شناسی برای
مواردی چون رقابت تجاری در زمینه اقتصاد هماهنگ باشد و نیاز مصرف کنندگان را رفع کند به همین دلیل
سیستم بسته بندی بدون توجه به موارد ذکر شده سیستم کامل نبوده و موفق نخواهد شد تا اهداف و وظایف
خود را به پایان برساند.
الزم به ذکر است که سیستم بسته بندی از شرایط اقتصادی-سیاسی و فرهنگی جوامع تاثیر می پذیرد. به
عنوان مثال رقابت بین تولید کننده ها و بازرگان ها باعث شده که علم هنر نیز به این صنعت راه پیدا کند و علم
هنر به خوبی توانسته مفهوم جذابیت را اضافه کند و دنیایی بسیارمتنوع تر را در پیش روی ما قرار دهد.
استقالل صنعت بسته بندی
مستقل شدن این صنعت زمانی آغاز شد که رقابت زیاد و استفاده از علوم دیگر در این سیستم و محدودیت
های اعمال شده حاصل از رقابت اقتصادی باعث شد که پدیده توسعه و پژوهش آن به صورت جدی و مهم به
وجود آید و اینبار صنعت بسته بندی سهم قابل توجهی از بودجه های پژوهشی شرکت های تولیدی را به خود
اختصاص داده است و این باعث شد که مواد غذایی را بتوانیم به کمک فرآیند های گوناگون و متنوع بسته بندی
کنیم و مقدار قابل توجهی از مواد غذایی که تا قبل از این پدیده فاسد و از بین میرفت به کمک این صنعت قابل
استفاده شود و این فرایند باعث تاثیر مفید صنعت بسته بندی بر صنایع دیگر است به ویژه کشاورزی بوده است.
هدف اولیه بسته بندی محصوالت حفاظت در مقابل صدمات فیزیکی،شیمیایی و بیولوژیکی است.اهداف دیگر
بسته بندی محصوالت می تواند یک یا چند مورد از موارد زیر باشد:
0-سهولت در مبادله محصول در بازار و هم چنین در اندازه گیری آن
2-کاهش ضایعات یا پیش گیری از تماس تمام محصوالت با یکدیگر
3-ایجاد جاذبه برای خرید
4-فشرده کردن بعضی از محصوالت با وزن حجمی کم
0-سهولت در حمل و کاهش هزینه های مربوطه.
مواد بسته بندی در سال های اخیر تنوع زیادی یافته است.اغلب پیشرفت های اخیر به دلیل جذبه بیشتر
محصول نزد مشتریان صورت پذیرفته است.مصالح بسته بندی ممکن است از تولید کننده تا مصرف کننده
چندین بار تغییر کند.به طور کلی مصالح بسته بندی برای محصوالت کشاورزی باید شرایط ذیل را داشته باشد:
0-متناسب با نوع محصول و وضعیت حمل و نقل باشد به نحوی که قدرت نگه داری و مقاومت الزم برای جلوگیری
از ضایعات ناشی از شکستگی و له شدگی را داشته باشد.
2-جذاب باشد تا هدف فروش بازاریابی را امکان پذیر کند.
3-از نظر وزن وحجم مناسب نظر مصرف کننده باشد.هم چنین حتی المقدور از مواد مصرفی سبک باشد تا از
افزایش هزینه حمل جلوگیری کند.
4-فاقد فعل و انفعاالت شیمیایی به ویژه در مجاورت محصول باشد.
0-ارزان و بادوام باشد تا انگیزه اقتصادی در به کارگیری آن وجود داشته باشد.
6-متناسب با وضع حمل و نقل بوده و قدرت حمل محصول را داشته باشد.
7-دارای تهویه مناسب بوده و از آسیب رسیدن و خشک شدن محصول جلوگیری کند.
8-حمل و نقل آن آسان باشد
9-پاکیزه بوده و شست و شوی آن امکان پذیر باشد.
01-مشبک،زیبا،ارزان و بازار پسند باشد.
00-متناسب با نوع آسیب پذیری محصول بوده و از وارد آمدن ضربه های مکانیکی،عوامل شیمیایی و بیولوژیکی
جلوگیری کند.
آماده ساختن محصوالت برای مصرف
تبدیل یک محصول کشاورزی به منظور جور کردن آن با نیاز و سلیقه مصرف کنندگان را می توان تحت
اصطالح آماده ساختن محصوالت برای مصرف تهریف کرد.اعلب محصوالت مزرعه کشاورزی پیش از این که آماده
برای تحویل به خریدار شوند،دستخوش تغییرات و تبدیالت قابل توجهی می گردند.برخی از محصوالت مانند
حبوبات،نیشکر و احشام نمی توانند بدون تغییر و تبدیل مورد استفاده قرار گیرند.محصوالت کشاورزی بر اساس
اندازه،شکل،بو،مزه،طعم،میزان رسیده بودن،طول الیاف و یا هر مشخصه آشکار دیگری که بر ارزش بازاری
محصوی تاثیر می گذارد،درجه بندی می شوند.درجه بندی به مصرف کننده این اجازه را می دهد که بهترین نوع
محصول را با توجه به مصرف خود برگزینند.منظور از درجه بندی آن است که محصوالت با توجه به کیفیت آن و
متناسب با تقاضاهای بازار در گروه های مختلف تقسیم و هر گروه را مشخص نمایند.این عمل در قیمت کاال موثر
است.با توجه به آن که استاندارد کردن نیز عبارتست از تعیین مشخصات و قواعدی که کاال باید به موجب آن
مشخصات و قواعد تهیه گردند.درجه بندی مربوط به طبقه بندی کاال با توجه به استاندارد کردن آن ها می باشد.
عوامل موثر در سیستم بسته بندی
امروزه صنایع بسته بندی به یک فناوری قوی تبدیل شده است. با توجه به آنچه ذکر شده است 3عامل مهم
در سیستم بسته بندی قابل بررسی است:
0-زمینه اقتصادی
در هنگام تولید یک بسته باید تمام جوانب اقتصادی را در نظر گرفت و باید قیمت بسته با قیمت محصول متناسب
و منطقی باشد و مواد اولیه آن، مقدار دور ریزی آن حداقل بوده و کم ترین آسیب را به محیط زیست وارد کند و
فضای کمی را اشغال کند و در نهایات به راحتی قابلیت تولید انبوه آن را داشته باشیم.
2-زمینه کاربردی
محافظت و مراقبت از محصول وظیفه اصلی بسته بندی است و از هر جنسی که است باید به خوبی از کاال
محافظت کند.
3-زمینه تبلیغاتی
طراح بسته بندی محصول باید به خوبی محصول را بشناسد و قبل از شروع طراحی در این زمینه تحقیقات
جامعی را انجام دهد. در سیستم بسته بندی گرچه محتوا همان کاال است اما یک سیستم بسته بندبی مناسب
باید بتواند محتوای آن را به خوبی برای دیگران بیان کند.بدیهی است که بین کاال و بسته بندی آن باید اطالعات
استواری وجود داشته باشد به بیان دیگر اطالعات واسطه ای بین نمود و محتوا است به گونه ای هر نمود جلوه ای
از محتوای درون است و تضاد و تناقض بین این دو باعث می شود تمام مفاهیم بسته بندی را بی فایده کند و
اعتبار خریدار را پایین آورد.
در هنگام انتخاب بسته باید به چه نکاتی توجه کرد
هنگام انتخاب پوشش بسته بندی باید به یکسری از سواالت پاسخ داد که خود راه گشا انتخاب نوع بسته بندی
است:
0-محصول بسته بندی شده و بازار فروش آن.)از لحاظ اقتصادی،فرهنگی، فصلی، ذائقه و…(
2-موانع مورد نیاز در این بسته بندی)به عنوان مثال ضد رطوبت و…(
3-طبیعت محصولی که باید بسته بندی شود.)جامد یا مایع بودن،فساد پذیری و…(
4-چگونه میتوان به صورت مکرر یا مجدد از بسته استفاده کرد
0-اندازه مورد نیاز بسته بندی
6-پیش بینی زمان در تغییر بسته بندی
7-مقاومت بسته
8-جذاب بودن بسته بندی برای مصرف کننده
9-هزینه بسته
01-شناخت رقبا
00-استقبال مصرف کننده از این نوع بسته بندی
سایر فواید بسته بندی
0-با کمک بسته بندی امکان خرید آگاهانه برای مصرف کننده وجود دارد:
بسته بندی محصول را معرفی می کند و محتویات آن را اعالم می کند.ارزش غذایی،زمان نگهداری را اعالم
میکند و روش مصرف را آموزش می دهد.
2-استفاده از مواد غذایی بسته بندی شده باعث سهولت و آسانی در مصرف می شود:
در دنیای امروزی با تغییر شیوه زندگی و افزایش زنان شاغل زمان تهیه غذا کوتاه تر شده و نیاز به مواد غذایی
بسته بندی افزایش یافته است.
3-استفاده از بسته بندی در باالبردن استاندارد های زندگی نقش مهمی دارد:
مردم کشور های پیشرفته به دلیل استفاده از فناوری بسته بندی کمتر از مردم بقیه کشور های دیگر غذای خود
را دور میریزند و از وقت آزاد خود بیشتر استفاده می کنند.
4-بسته بندی کمک بزرگی به ایجاد شغل در کشور میکند:
در کشور آمریکا تقریبا دو میلیون نفر در صنعت بسته بندی کار می کنند.
0-با بسته بندی می توانیم حق انتخاب داشته باشیم.
بسته بندی و محیط زیست
از نطر محیط زیست مواد بسته بندی نباید چندان پایدار بماند که آلودگی محیط زیست را در اثر تجمع آن ایجاد
کند.

این پست همچنین در دسترس است برای: English (English)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پاسخگوی سولات شما در ساعت اداری هستیم ؟